Vi biểu cảm là gì, và chúng có vạch trần được lời nói dối không?

§ 1Vi biểu cảm là gì

Khuôn mặt thường giữ một biểu cảm trong khoảng từ nửa giây đến vài giây. Vi biểu cảm ngắn hơn nhiều. Định nghĩa thực hành được trích dẫn nhiều nhất, từ một phân tích về các biểu cảm nhanh của Yan và cộng sự (2013), coi một biểu cảm là vi biểu cảm nếu tổng thời gian của nó dưới 500 mili giây. Các quy ước cũ hơn dùng khoảng từ 1/25 đến 1/5 giây, tức là 40 đến 200 ms.

Ý tưởng này bắt nguồn từ các nghiên cứu về những buổi trị liệu được quay phim vào thập niên 1960, khi phim chiếu chậm cho thấy những biểu cảm lóe lên quá nhanh để nhận ra ở tốc độ bình thường. Các nhà nghiên cứu cho rằng những “rò rỉ” ngắn ngủi như vậy có thể để lộ cảm xúc mà một người đang cố che giấu. Giả thuyết đó khiến vi biểu cảm trở nên nổi tiếng, và đó cũng là phần được các nghiên cứu sau này kiểm chứng kỹ nhất.

§ 2Nhanh là nhanh đến đâu? Các nghiên cứu phát hiện gì

Shen, Wu và Fu (2012) cho hiện các biểu cảm trong khoảng từ 20 đến 300 mili giây. Khả năng nhận biết tăng theo thời lượng và chững lại ở khoảng 200 ms, và luyện tập giúp cải thiện kết quả. Những lần chớp rất ngắn thì khó, nhưng không phải là không thể thấy.

Trong hành vi thực tế, vi biểu cảm không phổ biến. Porter và ten Brinke (2008) đã mã hóa 697 biểu cảm của những người thể hiện cảm xúc thật hoặc giả. Chỉ khoảng 2% là vi biểu cảm, chúng xuất hiện ở khoảng một phần năm số người tham gia, và mỗi lần chỉ liên quan đến nửa trên hoặc nửa dưới khuôn mặt, chứ không phải toàn bộ khuôn mặt.

§ 3Vi biểu cảm có vạch trần được lời nói dối không?

Đây là tuyên bố được truyền hình làm cho nổi tiếng, và bằng chứng không ủng hộ nó. Một phân tích tổng hợp của Bond và DePaulo (2006), bao gồm 206 tài liệu và 24.483 người đánh giá, cho thấy con người phân loại đúng lời nói dối và lời nói thật trong 54% trường hợp: chỉ tốt hơn một chút so với mức 50% khi đoán mò.

Vi biểu cảm không thu hẹp được khoảng cách đó. Trong nghiên cứu của Porter và ten Brinke, chúng không xuất hiện thường xuyên hơn khi người ta lừa dối. Trong một thử nghiệm có đối chứng của Jordan và cộng sự (2019), những người được luyện bằng một công cụ luyện vi biểu cảm nổi tiếng không phát hiện nói dối giỏi hơn những người được luyện tập giả hoặc không luyện tập gì, và độ chính xác chung còn thấp hơn mức đoán mò một chút. Một tổng quan của Vrij, Hartwig và Granhag (2019) mô tả các dấu hiệu phi ngôn ngữ của sự lừa dối là mờ nhạt và không đáng tin cậy.

Còn có một vấn đề về chuỗi điều kiện, được Burgoon (2018) trình bày. Để một vi biểu cảm vạch trần lời nói dối, lời nói dối phải gây ra cảm xúc, cảm xúc phải hiện lên khuôn mặt, biểu cảm phải không thể kiểm soát, đủ thường xuyên để thấy được, và phải khác nhau giữa người nói dối và người nói thật. Bằng chứng không ủng hộ mọi mắt xích trong chuỗi đó.

§ 4Nhận ra chúng vẫn có thể dạy bạn điều gì

Nhận ra các biểu cảm thoáng qua là một kỹ năng tri giác có thể luyện được. Trong các nghiên cứu ngẫu nhiên, luyện tập kèm phản hồi giúp cải thiện khả năng nhận ra những biểu cảm chớp nhanh, và mức cải thiện vẫn còn sau hai đến ba tuần (Matsumoto và Hwang, 2011). Thứ được cải thiện là chính kỹ năng đó: nhận ra rằng khuôn mặt đã cử động và đó là cử động nào. Döllinger và cộng sự (2021) thấy mức tiến bộ lớn ở chính bài được luyện nhưng không chuyển sang các kỹ năng khác, chẳng hạn như nhận ra tín hiệu cảm xúc trong các cuộc trò chuyện với bệnh nhân.

• Một biểu cảm thoáng qua cho thấy có điều gì đó vừa diễn ra trên khuôn mặt, chứ không cho biết vì sao. Ngạc nhiên trước một câu hỏi, sự gắng sức, cảm giác khó chịu, một ký ức, hay chẳng vì gì cả đều có thể gây ra nó.
• Một biểu cảm không khớp với lời nói là một điểm không nhất quán để hỏi thêm, chứ không phải bằng chứng của sự lừa dối.
• Cử động khuôn mặt không tương ứng một-một với cảm xúc: bối cảnh, con người và văn hóa đều làm thay đổi ý nghĩa của chúng (Barrett và cộng sự, 2019).

Hỏi và đáp

Vi biểu cảm có thật không?

Có. Những biểu cảm rất ngắn có xảy ra, nhưng chúng hiếm và thường chỉ xuất hiện một phần. Trong một nghiên cứu, chỉ khoảng 2% số biểu cảm được mã hóa là vi biểu cảm.

Tôi có thể học cách nhận ra lời nói dối qua khuôn mặt người khác không?

Chưa có phương pháp nào được chứng minh làm được điều này một cách đáng tin cậy. Con người đạt độ chính xác trung bình khoảng 54%, gần với đoán mò, và việc luyện vi biểu cảm không cải thiện khả năng phát hiện nói dối trong một thử nghiệm có đối chứng.

Một vi biểu cảm kéo dài bao lâu?

Ngày nay hầu hết các nhà nghiên cứu dùng mốc dưới nửa giây (500 ms). Các định nghĩa kinh điển dùng khoảng từ 1/25 đến 1/5 giây.

Vậy luyện vi biểu cảm là vô ích sao?

Nó cải thiện đúng thứ nó luyện: nhận ra những cử động khuôn mặt thoáng qua trên các khuôn mặt luyện tập. Điều đó có thể giúp bạn chú ý hơn đến khuôn mặt, miễn là bạn coi những gì mình nhận thấy là một câu hỏi, chứ không phải câu trả lời.