Czym są mikroekspresje i czy zdradzają kłamstwo?

§ 1Czym jest mikroekspresja

Twarz zwykle utrzymuje dany wyraz od pół sekundy do kilku sekund. Mikroekspresja jest znacznie krótsza. Najczęściej cytowana robocza definicja, pochodząca z analizy szybkich ekspresji przeprowadzonej przez Yana i współpracowników (2013), uznaje ekspresję za mikro, jeśli trwa łącznie krócej niż 500 milisekund. Starsze konwencje przyjmowały zakres od 1/25 do 1/5 sekundy, czyli od 40 do 200 ms.

Pomysł sięga badań nad filmowanymi sesjami terapeutycznymi z lat 60. XX wieku: po spowolnieniu nagrania widać było ekspresje, które przy normalnej prędkości mijały zbyt szybko, by je zauważyć. Badacze sugerowali, że takie krótkie „przecieki” mogą zdradzać uczucie, które ktoś próbuje ukryć. Ta sugestia rozsławiła mikroekspresje i właśnie ją późniejsze badania sprawdzały najdokładniej.

§ 2Jak szybko to szybko? Co ustaliły badania

Shen, Wu i Fu (2012) wyświetlali ekspresje przez 20–300 milisekund. Trafność rozpoznawania rosła wraz z czasem ekspozycji i stabilizowała się przy około 200 ms, a ćwiczenie poprawiało wyniki. Bardzo krótkie błyski są trudne, ale nie są niewidoczne.

W rzeczywistym zachowaniu mikroekspresje zdarzają się rzadko. Porter i ten Brinke (2008) zakodowali 697 ekspresji osób okazujących prawdziwe lub udawane emocje. Tylko około 2% stanowiły mikroekspresje, pojawiły się u mniej więcej jednej piątej uczestników i każda obejmowała tylko górną albo tylko dolną połowę twarzy, a nie całą twarz.

§ 3Czy mikroekspresje zdradzają kłamstwo?

To twierdzenie rozsławiła telewizja, a dowody go nie potwierdzają. Metaanaliza Bonda i DePaulo (2006), obejmująca 206 prac i 24 483 oceniających, wykazała, że ludzie poprawnie odróżniają kłamstwa od prawdy w 54% przypadków – tylko nieznacznie lepiej niż 50%, jakich można oczekiwać przy zgadywaniu.

Mikroekspresje nie zmniejszają tej luki. W badaniu Portera i ten Brinke nie pojawiały się częściej, gdy ludzie wprowadzali innych w błąd. W kontrolowanym teście Jordana i współpracowników (2019) osoby przeszkolone znanym narzędziem do treningu mikroekspresji nie wykrywały kłamstw lepiej niż osoby po pozorowanym treningu lub bez treningu, a ogólna trafność była nieco poniżej poziomu przypadku. Przegląd Vrija, Hartwig i Granhaga (2019) opisuje niewerbalne oznaki kłamstwa jako słabe i zawodne.

Jest też problem łańcucha, który opisała Burgoon (2018). Aby mikroekspresja zdemaskowała kłamstwo, kłamstwo musi wywołać emocję, emocja musi pojawić się na twarzy, ekspresji nie da się kontrolować, musi występować na tyle często, by dało się ją zobaczyć, i musi różnić kłamców od osób mówiących prawdę. Dowody nie potwierdzają każdego ogniwa tego łańcucha.

§ 4Czego mimo to może nauczyć ich rozpoznawanie

Rozpoznawanie krótkich ekspresji to umiejętność percepcyjna, którą da się wytrenować. W badaniach z randomizacją ćwiczenie z informacją zwrotną poprawiało rozpoznawanie wyświetlanych w błysku ekspresji, a efekt utrzymywał się jeszcze po dwóch–trzech tygodniach (Matsumoto i Hwang, 2011). Poprawia się sama umiejętność: zauważanie, że twarz się poruszyła, i jaki to był ruch. Döllinger i współpracownicy (2021) stwierdzili duży postęp w ćwiczonym zadaniu, ale brak transferu na inne umiejętności, takie jak rozpoznawanie sygnałów emocjonalnych w rozmowach z pacjentami.

• Krótka ekspresja pokazuje, że coś wydarzyło się na twarzy, ale nie mówi dlaczego. Może ją wywołać zaskoczenie pytaniem, wysiłek, dyskomfort, wspomnienie albo nic szczególnego.
• Ekspresja, która nie pasuje do słów, to niespójność, o którą warto zapytać, a nie dowód oszustwa.
• Ruchy twarzy nie odpowiadają uczuciom jeden do jednego: kontekst, osoba i kultura zmieniają ich znaczenie (Barrett i współpracownicy, 2019).

Pytania i odpowiedzi

Czy mikroekspresje naprawdę istnieją?

Tak. Bardzo krótkie ekspresje się zdarzają, ale są rzadkie i zwykle częściowe. W jednym badaniu tylko około 2% zakodowanych ekspresji było mikroekspresjami.

Czy mogę nauczyć się rozpoznawać kłamstwo po czyjejś twarzy?

Nie wykazano, by jakakolwiek metoda pozwalała na to w wiarygodny sposób. Ludzie osiągają średnio około 54% trafności, czyli blisko poziomu przypadku, a w kontrolowanym teście trening mikroekspresji nie poprawił wykrywania kłamstw.

Jak długo trwa mikroekspresja?

Większość badaczy przyjmuje dziś granicę krótszą niż pół sekundy (500 ms). Klasyczne definicje mówiły o 1/25 do 1/5 sekundy.

Czy w takim razie trening mikroekspresji jest bezużyteczny?

Poprawia to, co ćwiczy: zauważanie krótkich ruchów na twarzach treningowych. Może to sprawić, że będziesz uważniej patrzeć na twarze – pod warunkiem że to, co zauważysz, potraktujesz jako pytanie, a nie odpowiedź.